Structurele aanpak ondervoeding in de eerstelijnszorg en thuiszorg

Feiten en cijfers
Ondervoeding bij ziekte is een omvangrijk probleem binnen de Nederlandse gezondheidszorg. In de thuiszorg blijkt uit cijfers van de Landelijke Prevalentiemeting Zorgproblemen (LPZ) dat 15-25% van de cliënten ondervoed is en het risico neemt toe met de leeftijd. Van de thuiszorgcliënten ouder dan 81 jaar is meer dan 30% ondervoed. Ook laat de LPZ zien dat in de deelnemende thuiszorgorganisaties slechts 20% van alle cliënten worden gescreend op ondervoeding, terwijl screenen een belangrijk onderdeel is bij de preventie en behandeling van ondervoeding. Prevalentiecijfers van ondervoeding in de huisartspraktijk variëren tussen de 0 en 13% en zijn sterk afhankelijk van de onderzoekspopulatie en de instrumenten die gebruikt worden voor de definiëring van ondervoeding.

Gevolgen ondervoeding
Ondervoeding veroorzaakt ernstige medische complicaties bij ondervoede cliënten en leidt tot substantieel hogere macrokosten van de gezondheidszorg. Bij mensen die nog thuis wonen, zorgt ondervoeding voor een toename van het aantal huisartsconsulten, verhoogd medicatiegebruik en een verhoogde kans op opname in het ziekenhuis. Bovendien veroorzaakt ondervoeding een verslechtering van de kwaliteit van leven en een grotere kans op sterfte. Een belangrijke risicogroep voor ondervoeding in de eerstelijnszorg en thuiszorg is de groep fragiele ouderen, omdat zij een grotere kans hebben op het krijgen van allerlei ziekten, waardoor het risico op ondervoeding groter is. Andere risicofactoren voor ondervoeding zijn bijvoorbeeld: het hebben van bepaalde chronische ziekten zoals COPD, hartfalen, CVA, depressie, dementie, IBD, decubitus, maar ook kenmerken als eenzaamheid, een slecht gebit en polyfarmacie.

Vroegtijdig opsporen
Het effect van vroegtijdig het risico op ondervoeding opsporen en vervolgens behandelen is vooral in verwachte gezondheidswinst uit te drukken. In de huisartsenpraktijk gaat het om patiënten met risico op ondervoeding. Juist voor deze groep geldt dat verbetering van de voedingstoestand relatief eenvoudig is en secundaire pathologie (en dus kosten) in de (nabije) toekomst kan voorkomen. Naar verwachting zullen er minder en kortere opnames nodig zijn en minder duur zorggebruik. Er zijn in Nederland alleen geëxtrapoleerde cijfers over de (poli)kliniek beschikbaar die besparingen becijferen. Om dit voor de eerste lijn te onderbouwen is een kosteneconomische analyse noodzakelijk.

Project ondervoeding in eerstelijn
In ziekenhuizen, verpleeghuizen en verzorgingshuizen zijn vanuit de Stuurgroep Ondervoeding inmiddels verschillende projecten opgezet (en afgerond) om ondervoeding vroegtijdig te signaleren, voorkomen en behandelen. Voor de eerstelijnszorg ontbreekt vooralsnog een programma waarin een brede aanpak van ondervoeding deel uitmaakt. Terwijl dit juist de sectoren zijn waar een belangrijk deel van de patiënten dat wordt opgenomen in het ziekenhuis vandaan komt c.q. weer opgevangen moet worden. Daarom is in september 2008 vanuit de Stuurgroep een driejarig project gestart naar ondervoeding in de eerstelijnszorg en thuiszorg. Dit project wordt gefinancierd door het ministerie van VWS en in samenwerking met het Nederlands Huisartsen Genootschap uitgevoerd.

Het projectteam bestaat uit de volgende personen:

• Mr. Anja Evers: Projectleider implementatie en strategie
• Dr. ir. Hinke Kruizenga: Projectleider inhoudelijk
• Saskia Kattemölle: Inhoudsdeskundige en lid werkgroep LESA Ondervoeding
• Janneke Schilp MSc.: Projectmedewerker en onderzoeker
• Eva Leistra MSc.: Projectondersteuning en onderzoeker

Naast deze vaste medewerkers wordt het projectteam ondersteund door Prof. dr. Jaap van Binsbergen, huisarts te Brielle, hoogleraar Voedingsleer en Huisartsgeneeskunde, Radboud Universiteit Nijmegen, namens het Nederlands Huisartsen Genootschap en Prof. dr. ir. Marjolein Visser, hoogleraar Gezond ouder worden, Instituut voor Gezondheidswetenschappen, Vrije Universiteit en EMGO Instituut, VU medisch centrum, Amsterdam, lid Stuurgroep Ondervoeding.  

Lees meer over de inhoud en planning van het project vroege herkenning en behandeling van ondervoeding in de eerste lijn en thuiszorg.