Definitie en diagnostiek ondervoeding


Ondervoeding is een lichaamstoestand dat wordt veroorzaakt door een tekort aan inname of opname van voeding resulterend in een veranderde lichaamssamenstelling (verminderde vetvrije massa) en lichaamscelmassa, met als gevolg een verminderd fysiek en mentaal functioneren en een slechtere klinische uitkomst van ziekte.1  Ondervoeding is een aan voeding gerelateerde stoornis. Andere aan voeding gerelateerde stoornissen en condities zijn sarcopenie/frailty, overgewicht/obesitas, refeeding syndroom en afwijkingen in micronutriënten (bijv. vitaminen en mineralen) (figuur 1).2

     Figuur 1. Aan voeding gerelateerde afwijkingen en condities

Diagnosticeren van ondervoeding in 2 stappen                                                                                      In 2018 zijn wereldwijde consensuscriteria gepubliceerd voor het stellen van de diagnose ondervoeding bij volwassenen (GLIM).3,4 Een Nederlandse vertaling is gepubliceerd in het Nederlands Tijdschrift voor Voeding & Diëtetiek.5 Het gebruik van deze diagnostische criteria voor het vaststellen van ondervoeding door Nederlandse zorgverleners wordt door de Stuurgroep Ondervoeding aanbevolen. De diagnose ondervoeding wordt gesteld in 2 stappen.

In stap 1 wordt gescreend op ondervoeding via een gevalideerd instrument (bijvoorbeeld SNAQ, MUST, SNAQ65+, MNA). Wanneer de uitkomst van de screening aangeeft dat iemand een verhoogd risico op ondervoeding heeft, wordt doorgegaan naar stap 2.

In stap 2 wordt vastgesteld of sprake is van ondervoeding aan de hand van kenmerkende (fenotypische) criteria en oorzakelijke (etiologische) criteria (tabel 1 en 2). De diagnose ondervoeding wordt gesteld als sprake is van ten minste één kenmerkend criterium EN ten minste één oorzakelijk criterium. Vervolgens wordt bepaald of iemand matig of ernstig ondervoed is (tabel 3).3,4 Een praktisch overzicht voor het diagnosticeren van ondervoeding (stap 2) is beschikbaar via één van de blokken met downloads op deze pagina.

Tabel 1. Kenmerkende criteria ondervoeding
Tabel 2. Oorzakelijke criteria ondervoeding
Tabel 3. Criteria ernstige ondervoeding          

Vaststellen van type ondervoeding                                                                                                      Om de juiste behandeling in te kunnen zetten, is het belangrijk om na het stellen van de diagnose ondervoeding deze te specificeren naar onderliggende oorzaak. De volgende typen ondervoeding worden onderscheiden2,3,4:

  • chronische ziekte met inflammatie
  • chronische ziekte met weinig tot geen inflammatie
  • acute ziekte of trauma met ernstige inflammatie
  • uithongering inclusief honger/voedseltekort gerelateerd aan socio-economische of omgevingsfactoren

Cachexie                                                                                                                                                      Bij cachexie is altijd sprake van ondervoeding door chronische ziekte met inflammatie.3,4 Cachexie is een multifactorieel syndroom dat wordt gekenmerkt door een doorgaand verlies van skeletspiermassa (met of zonder verlies van vetmassa) dat niet volledig kan worden gekeerd door conventionele voedingsbehandeling en leidt tot progressieve achteruitgang in functioneren.6 Cachexie komt onder andere voor bij een deel van de patiënten met COPD, chronisch hartfalen, kanker en een chronische nierziekte.6

Sarcopenie                                                                                                                                                Sarcopenie is een progressieve en gegeneraliseerde skeletspierstoornis (spierfalen) die is gerelateerd aan een verhoogde kans op ongunstige uitkomsten, waaronder vallen, breuken, lichamelijke beperkingen en sterfte.5,7 Het belangrijkste kenmerk is lage spierkracht. Ondervoeding en sarcopenie zijn twee verschillende aandoeningen die tegelijkertijd voor kunnen komen. Ondervoeding kan leiden tot sarcopenie. Het is daarom belangrijk om bij iemand met ondervoeding ook na te gaan of er sprake is van sarcopenie en andersom5,7.

Ouderen en geriatrische patiënten                                                                                                    Onder ouderen en geriatrische patiënten komt ondervoeding vaker voor dan onder jonger volwassenen8,9 In het najaar van 2018 zijn 2 publicaties verschenen die specifiek ingaan op ondervoeding bij deze doelgroepen. Het rapport (toolbox) van de Malnutrition in the Elderly (MaNuEL) knowledge Hub beschrijft evidence-based aanbevelingen voor het verbeteren van de zorg aan oudere mensen vanaf 65 jaar met (hoog risico op) ondervoeding8. De aanbevelingen door MaNuEL zijn een praktische vertaling van de best beschikbare wetenschappelijke kennis op dit moment op het gebied prevalentie, screening, oorzaken/etiologie, behandeling, beleid en scholing. Door ESPEN is een richtlijn gepubliceerd met evidence-based aanbevelingen voor klinische voeding en vochttoediening in geriatrische patiënten om ondervoeding en dehydratie te voorkomen9. Beide Engelstalige publicaties met aanbevelingen en onderbouwing zijn te lezen via de blokken met downloads op deze pagina.

Referenties                                                                                                                                                                                          1. Sobotka L, editor. Basics in clinical nutrition. 4th ed. Galen; 2012.
2. Cederholm T, Barazzoni R, Austin P et al. ESPEN guidelines on definitions and terminology of clinical nutrition. Clin Nutr. 2017 Feb;36(1):49-64.
3. Cederholm T, Jensen GL, Correia MITC et al. GLIM criteria for the diagnosis of malnutrition – A consensus report from the global clinical nutrition community. Clin Nutr. 2018 Sep 3. pii: S0261-5614(18)31344-X. doi: 10.1016/j.clnu.2018.08.002
4. Jensen GL, Cederholm T, Correia MITD et al. GLIM Criteria for the Diagnosis of Malnutrition: A Consensus Report From the Global Clinical Nutrition Community. JPEN. 2018 Sep 2. doi: 10.1002/jpen.1440.
5. Kruizenga H, De van der Schueren M, Vasse E, Jager-Wittenaar H. Ned. Tijdschr voor Voeding & Dietetiek. 2018;73(6):10-15.
6. Society on Sarcopenia, Cachexia, and Wasting disorders. Cachexia definition. Geraadpleegd op 29 december 2018, van https://society-scwd.org/cachexia/
7. Cruz-Jentoft AJ, Bahat G, Bauer J et al. Sarcopenia: revised European consensus on definition and diagnosis. Age and Ageing 2019; 48: 16–31.
8. Volkert D, Beck AM, Cederholm T, Cruz-Jentoft A, Goisser S, Hooper L, Kiesswetter E, Maggio M, Raynaud-Simon A, Sieber CC, Sobotka L, van Asselt D, Wirth R, Bischoff SC. ESPENguideline on clinical nutrition and hydration in geriatrics.Clin Nutr. 2018 Jun 18. pii: S0261-5614(18)30210-3. doi: 10.1016/j.clnu.2018.05.024.
9. MaNuEL Toolbox. Clinical Practice and Policy Recommendations from the  MaNuEL Knowledge Hub. 2018https://www.healthydietforhealthylife.eu/index.php/news/232-manuel-the-knowledge-hub-on-malnutrition-in-the-elderly